کاربردها و تکنیک‌های رادیولوژی مداخله ای که باید بدانید

رادیولوژی مداخله‌ای یا Interventional Radiology شاخه‌ای از پزشکی است که در آن پزشک با کمک تصاویر زنده یا مقطعی، ابزارهای باریکی مانند سوزن و کاتتر را به محل بیماری هدایت می‌کند. هدف می‌تواند نمونه‌برداری، بازکردن یک رگ، کنترل خون‌ریزی، تخلیه آبسه یا درمان بعضی تومورها باشد.

ورود ابزار معمولاً از طریق یک سوراخ کوچک روی پوست انجام می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از این اقدامات نسبت به جراحی باز برش کوچک‌تر و دوره نقاهت کوتاه‌تری دارند؛ اما رادیولوژی مداخله‌ای همیشه جایگزین جراحی نیست و انتخاب روش به وضعیت هر بیمار بستگی دارد.

تفاوت رادیولوژی تشخیصی، مداخله‌ای و جراحی

کم‌تهاجمی بودن به معنای بدون خطر بودن نیست. بعضی اقدامات مداخله‌ای پیچیده‌اند و ممکن است به بستری، مراقبت ویژه یا همکاری هم‌زمان چند تخصص نیاز داشته باشند.

مهم‌ترین کاربردهای رادیولوژی مداخله‌ای

۱. آنژیوگرافی عروق

در آنژیوگرافی با کاتتر، پزشک معمولاً از طریق رگ کشاله ران یا مچ دست وارد سیستم عروقی می‌شود. ماده حاجب تزریق می‌شود تا شکل عروق و محل تنگی، انسداد، خون‌ریزی یا ناهنجاری مشخص شود.

برخلاف CT آنژیوگرافی یا MR آنژیوگرافی که بیشتر جنبه تشخیصی دارند، آنژیوگرافی با کاتتر امکان انجام درمان در همان جلسه را نیز فراهم می‌کند.

۲. آنژیوپلاستی و قراردادن استنت

اگر یک رگ بیش‌ازحد تنگ یا مسدود شده باشد، ممکن است بالونی کوچک در محل تنگی باز شود تا قطر رگ افزایش یابد. در بعضی موارد، لوله‌ای مشبک به نام استنت داخل رگ باقی می‌ماند تا مسیر باز بماند.

این روش در بعضی انسدادهای شریانی و وریدی، تنگی عروق اندام‌ها و مشکلات مسیرهای دیالیز به کار می‌رود. بااین‌حال، هر تنگی عروقی برای آنژیوپلاستی مناسب نیست و درمان دارویی یا جراحی ممکن است انتخاب بهتری باشد.

۳. خارج‌کردن یا حل‌کردن لخته

در ترومبکتومی مکانیکی، ابزار مخصوص از طریق کاتتر به محل لخته هدایت می‌شود تا آن را خارج کند. در برخی شرایط نیز دارو مستقیماً در محل لخته تزریق می‌شود.

این اقدامات در موقعیت‌های مشخصی مانند بعضی سکته‌های مغزی یا انسدادهای عروقی شدید کاربرد دارند. زمان شروع علائم، محل لخته و نتایج تصویربرداری در انتخاب بیمار اهمیت زیادی دارند.

۴. آمبولیزاسیون

آمبولیزاسیون یعنی مسدودکردن کنترل‌شده یک رگ با استفاده از موادی مانند ذرات، کویل یا چسب‌های مخصوص. این روش با تزریق ماده حاجب تفاوت دارد؛ ماده حاجب برای دیده‌شدن مسیر استفاده می‌شود، اما ماده آمبولیک برای کاهش یا قطع جریان خون به کار می‌رود.

کاربردهای آمبولیزاسیون می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• کنترل خون‌ریزی داخلی؛
• درمان بعضی ناهنجاری‌های عروقی؛
• کاهش خون‌رسانی به برخی تومورها؛
• درمان فیبروم‌های علامت‌دار رحم؛
• درمان بعضی موارد واریکوسل؛
• بستن مسیر عروقی برخی آنوریسم‌ها.

قرارگرفتن ناخواسته ماده آمبولیک در رگ سالم می‌تواند به بافت طبیعی آسیب بزند؛ بنابراین انجام این روش به برنامه‌ریزی و مهارت تخصصی نیاز دارد.

۵. درمان تومورها با ابلیشن

ابلیشن یا تخریب موضعی تومور با واردکردن یک پروب باریک به داخل ضایعه انجام می‌شود. پزشک با کمک سونوگرافی، CT یا گاهی MRI محل پروب را کنترل می‌کند.

روش‌های متداول عبارت‌اند از:

• ابلیشن با امواج رادیوفرکوئنسی؛
• ابلیشن مایکروویو؛
• کرایوابلیشن یا تخریب با سرمای شدید.

این روش‌ها برای برخی تومورهای کبد، کلیه، ریه، استخوان و دیگر اندام‌ها قابل بررسی هستند. اندازه، تعداد و محل تومور و فاصله آن از عروق یا اعضای حساس تعیین می‌کند که بیمار گزینه مناسبی هست یا خیر.

۶. درمان داخل‌عروقی تومورهای کبد

در بعضی تومورهای کبد می‌توان دارو، ذرات مسدودکننده یا ذرات دارای ماده پرتوزا را از طریق شریان تغذیه‌کننده تومور وارد کرد. به این ترتیب، درمان با تمرکز بیشتری به بافت هدف می‌رسد.

شیمی‌آمبولیزاسیون و رادیوآمبولیزاسیون از نمونه‌های این گروه‌اند. این روش‌ها ممکن است برای کنترل بیماری، کوچک‌کردن تومور پیش از درمان دیگر یا کاهش علائم استفاده شوند و برای تمام بیماران مناسب نیستند.

۷. بیوپسی تحت هدایت تصویر

در بیوپسی، سوزن مخصوص با کمک سونوگرافی یا CT به ضایعه هدایت می‌شود و مقدار کوچکی از بافت برای بررسی آزمایشگاهی برداشته می‌شود.

هدایت تصویری احتمال نمونه‌برداری از محل اشتباه را کاهش می‌دهد و به پزشک کمک می‌کند از عروق و اندام‌های حساس اطراف فاصله بگیرد. بااین‌حال، ناکافی بودن نمونه، خون‌ریزی و آسیب به ساختارهای مجاور همچنان از خطرهای احتمالی هستند.

۸. تخلیه آبسه و مایعات

اگر در بدن آبسه یا تجمع غیرطبیعی مایع ایجاد شده باشد، رادیولوژیست مداخله‌ای می‌تواند با کمک سونوگرافی یا CT یک سوزن یا لوله تخلیه وارد محل کند.

این روش برای تخلیه بعضی آبسه‌های شکمی، لگنی و تجمع‌های مایع پس از عمل استفاده می‌شود. گاهی لوله تخلیه باید چند روز در محل باقی بماند و بیمار روش مراقبت از آن را یاد بگیرد.

۹. بازکردن مسیر صفرا یا ادرار

انسداد مجاری صفراوی ممکن است موجب زردی، عفونت یا اختلال عملکرد کبد شود. در این شرایط می‌توان با هدایت تصویر لوله تخلیه یا استنت در مسیر صفرا قرار داد.

در انسداد مسیر ادراری نیز ممکن است لوله نفروستومی از پوست وارد کلیه شود تا ادرار تخلیه شود. کلیه متعلق به دستگاه ادراری است و نباید در بخش دستگاه گوارش طبقه‌بندی شود.

۱۰. دسترسی‌های وریدی و درمان مسیر دیالیز

قراردادن بعضی کاتترهای وریدی، پورت‌های درمانی و لوله‌های موردنیاز برای درمان طولانی‌مدت می‌تواند با هدایت تصویربرداری انجام شود.

همچنین، در صورت تنگی یا ایجاد لخته در فیستول و گرافت دیالیز، ممکن است از آنژیوپلاستی یا ابزار خارج‌کردن لخته برای بازگرداندن جریان استفاده شود.

 انتخاب روش بر اساس مشکل بیمار

این جدول فقط کاربرد آموزشی دارد. انتخاب روش نهایی باید با بررسی تصاویر، آزمایش‌ها، بیماری‌های زمینه‌ای و گزینه‌های جایگزین انجام شود.

تکنیک‌های تصویربرداری مورد استفاده

فلوروسکوپی

فلوروسکوپی تصاویر پیوسته اشعه ایکس را مانند یک ویدئو روی نمایشگر نشان می‌دهد. پزشک با استفاده از آن حرکت کاتتر، سیم راهنما، بالون، استنت یا ماده حاجب را مشاهده می‌کند.

دوز پرتو به نوع و مدت اقدام بستگی دارد. در اقدامات طولانی و پیچیده ممکن است مقدار پرتو بیشتر شود؛ بنابراین زمان تابش، اندازه میدان و تنظیمات دستگاه باید بهینه شوند.

سونوگرافی

سونوگرافی از امواج صوتی استفاده می‌کند و پرتو یون‌ساز ندارد. این روش برای هدایت سوزن در بیوپسی، تخلیه مایع، دسترسی به عروق و برخی ابلیشن‌ها مناسب است.

مشاهده بعضی نواحی در افراد دارای گاز روده، چاقی شدید یا ضایعات بسیار عمیق ممکن است با سونوگرافی دشوارتر باشد.

سی‌تی‌اسکن

CT تصاویر مقطعی دقیقی تولید می‌کند و برای هدایت سوزن به ضایعات عمیق یا کوچک مناسب است. از آن در بعضی بیوپسی‌ها، ابلیشن‌ها و تخلیه آبسه استفاده می‌شود.

CT از اشعه ایکس بهره می‌برد؛ بنابراین پروتکل باید به شکلی تنظیم شود که با حفظ دقت، میزان مواجهه غیرضروری کاهش یابد.

MRI

MRI از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی استفاده می‌کند و پرتو یون‌ساز ندارد. هدایت مداخلات با MRI نسبت به سه روش دیگر کمتر در دسترس است و به تجهیزات و محیط تخصصی نیاز دارد.

وجود برخی وسایل فلزی یا الکترونیکی داخل بدن می‌تواند استفاده از MRI را محدود کند؛ بنابراین بیمار باید اطلاعات دقیق ایمپلنت‌ها را ارائه دهد.

ابزارها و مواد مورد استفاده

رادیولوژیست مداخله‌ای بر اساس نوع اقدام ممکن است از این وسایل استفاده کند:

• سوزن‌های بیوپسی یا درمانی؛
• کاتتر و میکروکاتتر؛
• سیم راهنما؛
• بالون و استنت؛
• کویل، ذرات و چسب‌های آمبولیک؛
• پروب‌های گرمایی یا سرمایی؛
• لوله‌های تخلیه؛
• ماده حاجب یددار یا گادولینیومی.

ماده حاجب و ماده آمبولیک یکسان نیستند. ماده حاجب ساختار را در تصویر نمایان‌تر می‌کند، اما ماده آمبولیک برای بستن یک رگ استفاده می‌شود.

مزایای احتمالی رادیولوژی مداخله‌ای

بسته به نوع بیماری و روش انتخاب‌شده، مزایا می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• برش پوستی کوچک‌تر؛
• درد و خون‌ریزی کمتر در بعضی اقدامات؛
• کاهش نیاز به بیهوشی عمومی؛
• بستری کوتاه‌تر یا انجام سرپایی؛
• بازگشت سریع‌تر به فعالیت‌های معمول؛
• دسترسی به ضایعاتی که جراحی آن‌ها دشوار است؛
• امکان تشخیص و درمان در یک جلسه.

این مزایا برای تمام بیماران تضمین‌شده نیستند. ممکن است یک اقدام ناموفق باشد، نیاز به تکرار پیدا کند یا در نهایت جراحی لازم شود.

عوارض احتمالی

خطرها بر اساس محل و نوع اقدام متفاوت‌اند، اما مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

• درد، کبودی یا خون‌ریزی محل ورود ابزار؛
• عفونت؛
• آسیب به رگ یا عضو مجاور؛
• ایجاد لخته یا انسداد ناخواسته رگ؛
• جابه‌جایی یا گرفتگی لوله تخلیه؛
• واکنش به ماده حاجب؛
• کاهش عملکرد کلیه در بعضی افراد مستعد؛
• عوارض داروهای آرام‌بخش یا بیهوشی؛
• مواجهه با پرتو در اقدامات مبتنی بر CT یا فلوروسکوپی؛
• عوارض اختصاصی هر درمان، مانند آسیب بافت سالم اطراف تومور.

پزشک باید پیش از اقدام، منافع مورد انتظار، خطرهای اختصاصی و گزینه‌های جایگزین را برای بیمار توضیح دهد.

چک‌لیست آمادگی پیش از مراجعه

پیش از انجام اقدام مداخله‌ای این موارد را با مرکز درمانی بررسی کنید:

• نام دقیق اقدام و هدف انجام آن چیست؟
• چه گزینه‌های جایگزینی وجود دارد؟
• آیا نیاز به ناشتا بودن دارید؟
• کدام داروها باید مصرف یا موقتاً متوقف شوند؟
• آیا داروی ضدانعقاد، ضدپلاکت یا مکمل گیاهی مصرف می‌کنید؟
• آیا سابقه واکنش به ماده حاجب یا داروی بی‌حسی دارید؟
• آیا بیماری کلیوی، کبدی، قلبی، دیابت یا اختلال انعقادی دارید؟
• آیا احتمال بارداری وجود دارد؟
• آیا آزمایش خون یا تصویربرداری جدید لازم است؟
• آیا بعد از ترخیص به همراه و راننده نیاز دارید؟
• مدت احتمالی بستری و محدودیت فعالیت چقدر است؟

آسپرین، وارفارین، کلوپیدوگرل یا دیگر داروهای مؤثر بر انعقاد را خودسرانه قطع نکنید. تصمیم به قطع یا ادامه دارو باید توسط پزشک گرفته شود.

مراقبت‌های بعد از اقدام

مراقبت دقیق به نوع درمان وابسته است. ممکن است بیمار چند ساعت برای بررسی خون‌ریزی، فشارخون، سطح هوشیاری و نبض اندام تحت نظر بماند.

پس از ترخیص باید دستورهای مربوط به پانسمان، استحمام، فعالیت بدنی، مصرف دارو، رژیم غذایی و مراقبت از لوله تخلیه رعایت شوند. مصرف مایعات نیز باید مطابق توصیه پزشک باشد؛ زیرا نوشیدن زیاد آب برای بعضی بیماران قلبی یا کلیوی مناسب نیست.

علائم هشدار بعد از ترخیص

در صورت مشاهده موارد زیر باید مطابق دستور مرکز درمانی سریعاً پیگیری کنید:

• خون‌ریزی مداوم یا تورم رو‌به‌افزایش محل ورود کاتتر؛
• سردی، رنگ‌پریدگی، بی‌حسی یا درد شدید اندام؛
• تب، لرز، ترشح چرکی یا قرمزی منتشر؛
• درد شدید یا رو‌به‌افزایش؛
• تنگی نفس، تورم صورت یا مشکل در بلع؛
• ضعف ناگهانی، اختلال تکلم یا کاهش هوشیاری؛
• قطع یا کاهش ناگهانی خروجی لوله تخلیه؛
• خروج لوله یا نشت قابل‌توجه اطراف آن؛
• کاهش محسوس ادرار پس از اقدام دارای ماده حاجب.

شدت و فوریت این علائم به نوع اقدام وابسته است؛ بنابراین شماره تماس بخش درمانی باید هنگام ترخیص در اختیار بیمار قرار بگیرد.

چه زمانی رادیولوژی مداخله‌ای انتخاب اول نیست؟

این روش ممکن است در شرایط زیر مناسب نباشد یا به بررسی بیشتری نیاز داشته باشد:

• دسترسی ایمن به ضایعه وجود ندارد؛
• اختلال انعقادی کنترل‌نشده است؛
• ضایعه بسیار بزرگ، متعدد یا نزدیک ساختارهای حساس است؛
• برای درمان کامل، برداشتن جراحی و بررسی گسترده بافت ضروری است؛
• بیمار به جراحی فوری و مستقیم نیاز دارد؛
• خطر ماده حاجب، آرام‌بخشی یا پرتو از فایده مورد انتظار بیشتر است؛
• روش مداخله‌ای احتمال موفقیت کافی ندارد.

گاهی رادیولوژی مداخله‌ای جایگزین جراحی نیست، بلکه قبل از جراحی برای کنترل خون‌ریزی یا کوچک‌کردن ضایعه و بعد از جراحی برای تخلیه مایع یا درمان عوارض استفاده می‌شود.

پرسش‌های متداول

آیا رادیولوژی مداخله‌ای درد دارد؟

محل ورود سوزن یا کاتتر معمولاً بی‌حس می‌شود و در بسیاری از اقدامات از داروی آرام‌بخش نیز استفاده می‌شود. میزان درد به روش و محل درمان بستگی دارد.

آیا تمام اقدامات سرپایی هستند؟

خیر. برخی اقدامات چند ساعت مراقبت و بعضی دیگر یک یا چند شب بستری نیاز دارند.

آیا تمام روش‌ها اشعه دارند؟

خیر. سونوگرافی و MRI از پرتو یون‌ساز استفاده نمی‌کنند؛ اما فلوروسکوپی و CT از اشعه ایکس بهره می‌برند.

آیا رادیولوژی مداخله‌ای همان پرتودرمانی است؟

خیر. پرتودرمانی یک تخصص جداگانه برای درمان با پرتو است. بااین‌حال، در بعضی درمان‌ها مانند رادیوآمبولیزاسیون، رادیولوژی مداخله‌ای و روش‌های پرتویی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

چه کسی این اقدامات را انجام می‌دهد؟

این اقدامات را پزشک رادیولوژیست مداخله‌ای که آموزش تخصصی در تصویربرداری، روش‌های کم‌تهاجمی و مدیریت عوارض دارد انجام می‌دهد.

جمع‌بندی

رادیولوژی مداخله‌ای مجموعه‌ای از اقدامات تشخیصی و درمانی کم‌تهاجمی است که با هدایت فلوروسکوپی، سونوگرافی، CT یا MRI انجام می‌شوند. آنژیوپلاستی، استنت‌گذاری، آمبولیزاسیون، ترومبکتومی، بیوپسی، تخلیه آبسه و درمان موضعی بعضی تومورها از مهم‌ترین کاربردهای آن هستند.

مزیت اصلی این تخصص، دسترسی دقیق به محل بیماری از طریق سوزن یا کاتتر است؛ اما انتخاب آن باید پس از مقایسه با درمان دارویی و جراحی انجام شود. نوع بیماری، وضعیت عمومی بیمار، تجربه تیم درمان و امکانات مرکز در نتیجه و ایمنی درمان نقش تعیین‌کننده دارند.