اگر فردا امتحان دارید و تقریباً هیچچیز نخواندهاید، هدفتان نباید «تمام کردن کتاب» باشد. در چند ساعت باقیمانده باید سه کار انجام دهید: مباحث پربازده را پیدا کنید، با سؤال و تمرین یاد بگیرید و آنقدر از خواب نزنید که فردا تمرکزتان از بین برود.
حتی اگر فقط چند ساعت فرصت دارید، یک مطالعه هدفمند میتواند بسیار بهتر از ورق زدن پراکنده کل جزوه باشد. از همین حالا دنبال کاملخوانی نباشید؛ دنبال بیشترین نمره ممکن از زمانی باشید که در اختیار دارید.
اگر فقط چند ساعت وقت دارید، اول این ۴ کار را انجام دهید
قبل از شروع مطالعه، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه وقت بگذارید و منابع را مرتب کنید:
- جزوه یا کتاب اصلی را جلوی خودتان بگذارید.
- نمونهسؤال، تمرینهای کلاس و امتحانهای قبلی را پیدا کنید.
- مباحث مهم را به سه گروه A، B و C تقسیم کنید.
- گوشی و شبکههای اجتماعی را تا پایان هر نوبت مطالعه کنار بگذارید.
گروه A شامل مباحثی است که استاد یا معلم روی آنها تأکید کرده، در نمونهسؤالها تکرار شدهاند یا پایه چند سؤال دیگر هستند.
گروه B مطالب مهمی هستند که احتمال سؤال از آنها وجود دارد اما یادگیریشان زمان بیشتری میخواهد.
گروه C شامل جزئیات، استثناها و مطالب کماهمیتتر است.
شب امتحان از A شروع کنید، بعد سراغ B بروید و فقط اگر وقت اضافه داشتید C را بخوانید.
برنامه اضطراری شب امتحان براساس زمانی که دارید
اگر فقط ۳ ساعت فرصت دارید
۱۰ دقیقه اول را صرف پیدا کردن مهمترین مباحث کنید.
حدود ۷۰ دقیقه روی دو یا سه موضوع اصلی تمرکز کنید. قرار نیست متن را کلمهبهکلمه بخوانید؛ مفهوم، فرمول، تعریف یا روند اصلی را یاد بگیرید.
بعد ۴۵ دقیقه نمونهسؤال یا سؤالهایی را که خودتان ساختهاید جواب دهید.
۲۰ دقیقه پاسخهای اشتباه را بررسی کنید و نکات مهم را روی یک برگه خلاصه کنید.
۱۵ دقیقه آخر فقط همان برگه را مرور کنید.
اگر این سه ساعت قرار است از زمان خواب شما کم شود، بهتر است بخشی از مباحث کماهمیت را کنار بگذارید، نه اینکه تمام شب بیدار بمانید.
اگر حدود ۶ ساعت فرصت دارید
۱۵ دقیقه: اولویتبندی مباحث
۹۰ دقیقه: مطالعه گروه A
۱۵ دقیقه: استراحت
۷۵ دقیقه: حل سؤال و تمرین
۱۵ دقیقه: استراحت و میانوعده سبک
۶۰ دقیقه: مطالعه مهمترین بخشهای گروه B
۳۰ دقیقه: آزمون گرفتن از خود
۲۰ دقیقه: ساخت برگه مرور صبح
زمان باقیمانده را به آماده شدن برای خواب اختصاص دهید.
اگر از عصر تا فردا صبح وقت دارید
اشتباه رایج این است که چون زمان بیشتری دارید، شروع مطالعه را عقب بیندازید.
سه تا چهار نوبت مطالعه جدی در عصر انجام دهید، سپس نمونهسؤال بزنید، نکات مشکل را مشخص کنید و شب یک مرور کوتاه داشته باشید. صبح امتحان نیز فقط خلاصهها و اشتباهات شب قبل را مرور کنید؛ شروع یک فصل کاملاً جدید در آخرین دقایق معمولاً انتخاب خوبی نیست.
۱. به جای چندبار خواندن، از خودتان امتحان بگیرید
یکی از مهمترین تغییرهایی که میتوانید امشب ایجاد کنید این است که مطالعه منفعل را کم کنید.
مثلاً به جای اینکه یک صفحه زیست را چهار مرتبه بخوانید، یک بار با دقت بخوانید، کتاب را ببندید و سعی کنید موضوع را بدون نگاه کردن توضیح دهید.
پژوهشهای آزمایشگاهی درباره «Retrieval Practice» یا تمرین بازیابی نشان دادهاند تلاش برای به خاطر آوردن اطلاعات از حافظه میتواند حفظ بلندمدت مطالب را نسبت به صرفاً دوبارهخوانی بهتر کند.
یک روش ساده:
مطالعه → بستن کتاب → سؤال از خود → بررسی جواب → مرور قسمت فراموششده
این چرخه را برای هر مبحث مهم اجرا کنید.
۲. شب امتحان خلاصهنویسی از صفر نکنید
اگر ۲۰ صفحه جزوه دارید، نوشتن دوباره همان ۲۰ صفحه فقط شکل مطالعه را عوض میکند و مقدار زیادی از وقت شما را میگیرد.
خلاصه شب امتحان باید بسیار فشرده باشد.
روی یک برگه فقط این موارد را بنویسید:
- فرمولها
- تاریخها و اسامی مهم
- تعریفهای اصلی
- نکاتی که مدام اشتباه میکنید
- مراحل یک فرایند
- استثناهای مهم
هدف ساخت یک «برگه مرور» است، نه یک جزوه جدید.
۳. برای درسهای حفظی و محاسباتی یک روش واحد استفاده نکنید
برای درسی مثل تاریخ، زیست یا دینی، سؤالسازی، فلشکارت و توضیح دادن موضوع بدون نگاه کردن به کتاب معمولاً کاربرد بیشتری دارد.
مثلاً به جای پنج بار خواندن «علل یک رویداد تاریخی»، کتاب را ببندید و از خودتان بپرسید:
«سه علت اصلی این اتفاق چه بود؟»
اما برای ریاضی، فیزیک و حسابداری، فقط دیدن جواب تمرین کافی نیست.
یک نمونه حلشده را بررسی کنید و سپس مسئله مشابهی را بدون دیدن جواب حل کنید. اگر وقت بسیار محدود است، بهجای حل ۳۰ سؤال تصادفی، تیپهای اصلی سؤال را پیدا کنید و از هر تیپ چند نمونه بزنید.
۴. فلشکارت بسازید، اما فقط برای چیزهایی که ارزش حفظ کردن دارند
فلشکارت برای فرمول، لغت زبان، تعریف، تاریخ، اسم و نکات کوتاه مفید است.
مثلاً:
روی کارت: پایتخت صفویان در دوره شاه عباس؟
پشت کارت: اصفهان
اما تبدیل کردن یک پاراگراف طولانی به فلشکارت معمولاً کمکی نمیکند.
اگر وقت کم است، حتی لازم نیست کارت کاغذی درست کنید. سؤالها را در یک ستون و جوابها را در ستون مقابل یک کاغذ بنویسید و هنگام مرور، پاسخها را بپوشانید.
۵. چیزی را که خواندهاید برای یک نفر توضیح دهید
پس از مطالعه یک موضوع، تصور کنید همکلاسیتان هیچ اطلاعاتی درباره آن ندارد.
موضوع را در دو یا سه دقیقه برای او توضیح دهید.
اگر وسط توضیح دادن متوقف شدید یا نتوانستید رابطه دو مفهوم را بیان کنید، احتمالاً همان قسمت نیاز به مرور دارد.
این روش یک مزیت مهم دارد: خیلی سریع مشخص میکند چه چیزی را واقعاً فهمیدهاید و چه چیزی فقط هنگام نگاه کردن به صفحه برایتان آشنا به نظر میرسد.
۶. اگر استرس اجازه شروع نمیدهد، چند دقیقه سرعتتان را کم کنید
وقتی مدام به این فکر میکنید که «هیچی نخوندم»، ممکن است ۳۰ دقیقه فقط بین کتاب، گوشی و ساعت جابهجا شوید.
اگر اضطراب مانع شروع شده، چند نفس آرام و آهسته بکشید و بعد بلافاصله یک کار کوچک انجام دهید؛ مثلاً فقط اولین نمونهسؤال را باز کنید.
مطالعاتی روی تنفس آهسته نشان دادهاند این نوع تمرین میتواند به کاهش احساس استرس و اضطراب کمک کند؛ البته این یک روش کمکی برای آرام شدن است، نه جایگزین مطالعه.
۷. پومودورو خوب است؛ ولی لازم نیست دقیقاً ۲۵ دقیقه باشد
اگر شروع کردن برایتان سخت است، تایمر میتواند مفید باشد.
مثلاً:
۳۰ دقیقه مطالعه
۵ دقیقه استراحت
۳۰ دقیقه حل سؤال
۵ تا ۱۰ دقیقه استراحت
اگر بعد از ۲۵ دقیقه هنوز تمرکز خوبی دارید، مجبور نیستید فقط به دلیل تمام شدن تایمر مطالعه را متوقف کنید.
هدف پومودورو این نیست که برده تایمر شوید؛ هدف این است که مطالعه چندساعته را به قسمتهای قابل مدیریت تقسیم کنید.
۸. برای دیدن ویدئوی آموزشی سقف زمانی بگذارید
اگر یک مبحث را اصلاً متوجه نمیشوید، یک ویدئوی کوتاه آموزشی ممکن است سریعتر از خواندن چند صفحه توضیح پیچیده باشد.
اما یک خطر وجود دارد: وارد یوتیوب، آپارات یا شبکههای اجتماعی میشوید و ۴۵ دقیقه بعد هنوز در حال پیدا کردن «بهترین ویدئو» هستید.
برای خودتان قانون بگذارید:
حداکثر ۱۰ تا ۱۵ دقیقه برای پیدا کردن و دیدن توضیح یک مفهوم.
بعد از ویدئو نیز کتاب را ببندید و آنچه فهمیدهاید روی کاغذ توضیح دهید یا یک سؤال حل کنید.
۹. شبزندهداری را راهحل اصلی حساب نکنید
خواب بخشی از فرایند یادگیری است، نه وقتی که از درس خواندن «هدر میرود».
مطالعات مربوط به خواب و حافظه نشان میدهند محرومیت از خواب میتواند یادگیری و تثبیت اطلاعات جدید را مختل کند. پژوهشهای مربوط به دانشآموزان و دانشجویان نیز بین خواب ناکافی، خوابآلودگی و افت عملکرد یادگیری ارتباط پیدا کردهاند.
بنابراین اگر ساعت خیلی دیر شده، ارزش ندارد فقط برای خواندن چند فصل کماهمیت تا صبح بیدار بمانید و بعد سر جلسه نتوانید روی سؤالها تمرکز کنید.
مباحث کماهمیت را حذف کنید و برای خواب زمان باقی بگذارید.
۱۰. صبح امتحان فقط نقاط حساس را مرور کنید
صبح وقت دوبارهخوانی کل کتاب نیست.
برگهای را که شب قبل ساختهاید بردارید و فقط موارد زیر را مرور کنید:
فرمولها، کلمات کلیدی، نکات اشتباهشده، تاریخها و سؤالهایی که شب قبل نتوانستید جواب دهید.
بعد برگه را کنار بگذارید.
مرور دقیقه نودی دهها صفحه جدید ممکن است فقط باعث آشفتگی بیشتر شود.
چه کارهایی شب امتحان بیشتر وقت شما را هدر میدهند؟
چند رفتار ظاهراً شبیه درس خواندن هستند اما در شرایط کمبود وقت بازده چندانی ندارند:
هایلایت کردن تقریباً تمام جزوه، تمیزنویسی جزوه، ساخت خلاصههای طولانی، تماشای پشتسرهم ویدئوهای آموزشی، بحث کردن با دوستان درباره اینکه «چقدر نخواندهایم» و تلاش برای مطالعه تمام فصلها با اهمیت یکسان.
همچنین خودتان را با دوستی که میگوید «من سه بار کتاب را تمام کردهام» مقایسه نکنید. این اطلاعات هیچ کمکی به پاسخ دادن شما به سؤال فردا نمیکند.
یک مثال واقعی از نحوه مطالعه یک فصل
فرض کنید فردا امتحان زیست دارید و یک فصل ۲۰ صفحهای هنوز باقی مانده است.
روش کمبازده این است که از صفحه اول شروع کنید و بدون توقف تا صفحه ۲۰ بخوانید.
روش بهتر:
۵ دقیقه تیترها، تصاویر و سؤالات آخر فصل را بررسی کنید.
۲۰ دقیقه مفاهیم اصلی را بخوانید.
کتاب را ببندید و ۵ سؤال از خودتان بپرسید.
جوابهای ناقص را پیدا کنید.
۱۰ دقیقه فقط همان قسمتها را دوباره بخوانید.
در پایان، بدون نگاه کردن به کتاب، کل فصل را در چند نکته توضیح دهید.
به این ترتیب زمان بیشتری صرف چیزهایی میشود که واقعاً بلد نیستید.
برنامه ۳۰ دقیقهای قبل از رفتن سر جلسه
اگر صبح فقط نیم ساعت فرصت داشتید:
۱۰ دقیقه: برگه خلاصه
۱۰ دقیقه: سؤالهایی که شب قبل اشتباه جواب دادهاید
۵ دقیقه: فرمولها یا نکات بسیار مهم
۵ دقیقه: وسایل امتحان، آب و آماده شدن
در این مرحله دنبال یادگیری یک فصل جدید نباشید.
اگر فردا امتحان دارم و هیچ نخواندهام، بهترین کار چیست؟
اول مشخص کنید از چه مباحثی احتمالاً سؤال بیشتری مطرح میشود. سپس بهجای خواندن مکرر، با نمونهسؤال و یادآوری فعال خودتان را امتحان کنید. درسهای حفظی و محاسباتی را با روش مناسب خودشان بخوانید، نکات سخت را روی یک برگه کوچک جمع کنید و خواب را کاملاً حذف نکنید.
قرار نیست امشب کل ترم را جبران کنید. هدف منطقی این است که از زمان باقیمانده بیشترین استفاده را ببرید و فردا با ذهنی نسبتاً آماده سر جلسه حاضر شوید.
همین حالا اولین قدم را بردارید: تمام منابع را کنار بگذارید، فقط مهمترین جزوه و نمونهسؤال را باز کنید و سه مبحث گروه A را مشخص کنید.
